Siôr Santul, volarès fâ un confront fra il mût di fâ il preidi di îr e chel di vuei. Ta me vite ai avût la gracie di vei conossût ben cinc preidis ch’a si son alternâts ta noste gleisie. Prin di dut don Celso, dopo don Emilio, don Carlo, don Attilio e cumò don Tarcisio. Ma chel che tal gno spirit al à lassât il segno plui grant al è dal sicûr don Celso, vustu parcè che al è rivât a Cleules dal ’20, al à jodût nassi mê mari, me, mi à compagnada fin che mi sei maridada e batiât il gno prin fî; o encja parcè che al è restât plui adalunc tal nosti paîs – duta la sô vita pastorâl – ben 47 agns fin tal Zenâr dal ’67. Vin za vût mût di contâ la situazion che al à cjatât cuant ch’al è rivât cassù e cemût e cun cetanta fadia che al è rivât a trasmetinus la sô granda fede e cultura, che encjemò vuei a à buinas radîs denti di nou. Si sa che i ricuarts da fruts a tornin plui vîfs dopo una certa etât e che a son chei che nus compagnin fint a la fin da vita. Tornìn indevûr di un bon pous di agns e jodìn cemût che al era il mût di vivi di un preidi tal paîs.
La storia di don Celso
Florinda a era la sûr di don Celso, a era vedrana, e lu veva seguît dal prinzipi par fâi da perpetua insiema di sô pari, a è vivuda cun lui fin che a è muarta. Dopo la Lina di Mini duta la sô zoventût al à passada a sarvî. Valerio so fradi plui piçul a sal tirava devûr encja in canonica; a erin vizins di cjasa e cussì fin da piçul il frut al à començât a cjapâ confidenza cul preidi e man man che al cresseva a si afezionava simpri di plui, al dîs che al à imparât tant da lui e dividût encja cualche aventura, come cuant ch’a lu toleva devûr su la Vespa se al veva di lâ in cualche lûc. Al lava coma un lecai e spes al finiva in tombulas, ma su la Vespa al veva tacât una biela e granda imagjine da Madona e ogni volta che ai colava al diseva: «Encja chesta volta la Madona nus à protets!». Plui di dut Siôr Santul – coma ch’a lu clamavin ducj – al era la plui granda autoritât dal paîs, chel ch’al tigniva il colegament tra il mont e nou (data la nosta posizion erin un pouc taiâts fûr e cence mieçs di comunicazion). Al era simpri a disposizion par ogni ocorinça, par ducj, a ogni ora, seti di dì, seti di not. No noma pal anima, ma encja pal cuarp. Se a ‘nd era un mâl prin a si lava dal preidi: al era un grant apassionât di midisina, la studiava e al si intindeva, tant che cuant ch’al rivava il miedi (intant ch’al rivava lui a si faseva adora a murî) al cjatava za Siôr Santul che al veva dât la sô prima assistença, simpri precisa. Centantas vitas che la sô tempestivitât a à salvât. Al veva il telegrafo e il telefono e las buinas e tristas novas dal paîs a passavin propit da canonica. Sô encja la prima radio. Intant da vuera la veva platada ta cjaniva (a si rivava jù da un puartelot fat tal paviment da cusina, par una scjaluta); no si podeva scoltâla in chei timps, parcè che a vevin di dâ las novitats ch’a volevin lôr a int, ma Siôr Santul a si colegava dascous aì sot cun Radio Londra e cussì al podeva informâ la int da situazion vera. I Mongui ai sintivin a craçâ cheste radio, ma a noi son mai rivâts a capî da dulà, parcè che al veva taponât la puartela cuntun tapeit e sora al veva poiât la sô poltronuta di vimini. E a proposit di vuera. Lui a si sintiva dut il peis e la responsabilitât dal Pastôr, specialmenti intal pericul. Cui oms lontans o in vuera al era lui il pari di ducj, il protetôr. Come in chê volta che i Mongui ai roubavin pal paîs, spaventant, ocupant las cjasas, roubant e minaçant, parfint disvueidant las stales dai poucs anemâi ch’a eri la vita pas fameas, specialmenti las piouras. Cuasi ducj i oms e i zovins restâts a erin scjampâts; cui ch’al podeva al ciriva di platâ las bestias, ma lôr sbarant jù dal Cuel das Cidulas a fasevin capî che a noi scherzavin. La int duta sot-sora si strenzeva dongje dal preidi. Tun moment al à decidût che alc si scuegneva fâ. Cussì lui e Nart da Delfina si son inviâts par lâ dal Comant Todesc a Paluce a protestâ. Intant che ai lavin vie par cjerande i Mongui ur àn trat devûr ma lôr no si son fermâts. Dopo al è rivât Angjeloç (che al saveva il todesc) su la motoçucula e judâts dai todescs a àn metût a puest la situazion. Bisogne però dî che nissun al à mai mancjat di rispiet a canonica (noma i comandants o par une dibisugna), a era joduda come la cjase dal ‘Pope’.
Las funzions religjiosas
Don Celso al era encje inzegnoûs, ma no tant fin. Sul salâr da canonica al veva un laboratori cul banc e i imprescj. Si impensaiso dal presepio che al faseva lui? Il cjiscjel di Erode, las cjasutas, il poç (che al è chel che in ore di vuei al è tal presepio), il puint e la capane cuntun sac di cjanaipa sfiliât e po metût cera licuida a sameâ la vera, e las lûs… Ce biel! Al era cussì grant che al ocupava dut l’altâr da Madone e mieza balaustra. Ma a è stade biele in chê volte che a vevin di fâ il toc devûr dal altâr da Madone. I muradôrs ai vevin armât e gjetât e a àn det che a volevin un poucs di dîs prin di podei disarmâ che a si prendès benon. Don Celso a nol à vût pazienza e une dì che ai erin lui e Teu, a àn provât a disarmâ, ma al era incjemò fresc e cussì ur è plombât dut dintorn. Siôr Santul al è restât soterât cun fûr noma i pîts, par fortuna che Teu al è rivât a liberâasi di bessol subit e cussì al à podût tirâlu fûr encje lui. Dopo al à contât che al à joduda bruta aì sot e che al veva za preât l’Atto di Dolore. La zornada dal preidi a tacava adore e cuant che a sunava l’Ave Maria as sîs al era za in gleisie, a spietâ se cualchidun si voleva confessâ prin di messe. Intanti che al spietava al preave cul breviari. Dutes las seras po dopo al era rosari, cuasi ducj i fruts e grant part da int che a podeva a partecipava. I rosaris plui sintûts ai erin simpri chei dal meis di Mai. Don Celso al veva un mût straordenari par coinvolzi la int tas funzions. Las predicjas tant dai rosaris di Mai a son restadas ta storie. Cui fats o cu las storias che a nus puartava par esempi, o pai fruts i fiorets, par ogni buina azion da zornada metevin une rosute (buinecenes, san zuans) intuna buste e la ultime sere di Mai la puartavin sul altâr da Madone. Dut il meis di Mai chel altâr al ere simpri flodrât di buinescenes, lilias, gjenzianes, non-ti-scordar-di-me …finida la funzion, sul sagrât, sul bancut di fier dal fûc, metevin las bustas sglonfas di fioretos e Siôr Santul ur dava fûc, cussì il fumi ju puartava sù tal cîl.
Las fiestas grandas
I paraments, l’alestiment da gleisie, i cjants, ducj i particolârs ai vigniva ben curâts. La Setemane Sante al tirava fûr il Santo Sepolcro ai pîts dal altâr da Madone di Lourdes (dulà che al ere il Cristo Deposto), al disponeva l’ora di adorazion par ducj e la notava su un bilietut che a nus dava par che il Signôr nol restàs mai bessol il Vinars e la Sabide Sante. E po dopo dut il rest, si partiva da funzion das cinisas fintramai a Pasche, a si sintiva propi il timp di Caresima tant che un timp speciâl. In chel periodo a si fasevin encja las Cuaranta ores, cussì ai podevin partecipâ encja i oms (a lavin cuasi ducj) che ai podeva aprofitâ par confessâsi prima di tornâ a cjapâ il fagot. Don Celso il plui dai viaçs al clamava un preidi di fûr par che al fasès las conferenzas. Si conta che un viaç al era vegnût un preidi che al ere babio pas sôs predicjas; al veva di fâ l’ora pai oms, montât sul pulpit, al à tacât a cjapâsa cui blestemadôrs, al faseva rimbombâ la gleisie cu la sô vous tonant, ur contava cemût che ai saressin lâts cul gjaul tal infier. Un di chescj blestemadôrs incalîts al à det che al à sintût propit i grisui lâi jù pa schena, salvo dopo dismenteâ subit dut e continuâ a blestemâ coma prin. Fintremai prin das solenitâts al clamava i clericuts par istruîju e fâ las proves in gleisie, cun turibui e cjandelîrs. Par podei lâ a rispuindi messe a si veva di imparâ duta la liturgjie par latin e a ti faseva un esam particolâr par jodi se tu eras preparât. Tas fiestas grandas o tai matrimonis ur dava alc sora. Al faseva las conferenzas as feminas e as zovinas dutes las domenies e pa dutrine ai fruts lu judava cualchi fantata. A fin da l’an al faseva lui l’esam a ducj. Cuant che i nuviçs ai lavin dal preidi par meti fûr las publicazions, ur faseva un biel discors e ur faseva cualchi domanda di dutrina. Se tas cjasas a ‘nd era cualchi malât grâf lu clamavin a puartâ i Sacraments e il Vueli Sant. A partiva da gleisie una pussission cul preidi sot chê biela e granda ombrena das pinias d’aur, i clerics cul ferâl, las cjandelas, il campanel par lâ devant dal Signôr fint a cjasa dal malât. Cetancj ch’a àn ricevût in chê volta il Vueli Sant, encje plui di une volte e par gracie di Diu dopo a son tornâts di ca e a son a contâla.
Encja miedi e apicoltôr
Tal tegni l’archivio da gleisie, agjornât di ogni fat o cambiament, al era un grum meticolous e al veva encje un so diari personâl là che al notava dut ce che a sucedeva dì par dì: il timp, la stagjons, i lavôrs, las novitâts, e di an in an a lu confrontave. S’ai vanzava timp via pa zornada al veva simpri – seconti la stagjon – alc da fâ. Tal tegni l’archivi da gleisie, agjornât di ogni fat o cambiament, al era un grum meticolôs e al veva encje un so diari personâl là che al notava dut ce che a succedeva dì par dì: il timp, las stagjons, i lavôrs, las novitâts, e di an in an a lu confrontave. Se ai vanzava timp via pa zornada al veva simpri – seconti la stagjon – alc da fâ. Se al era freit la sô granda passion ai erin i libris, in particolâr di medisina là che al ceriva simpri di imparâ di plui. Encje i miedis che a erin in chê volta ai lava ogni tant da lui a fâ una tabaiada in merit e ai lassava cualchi campion di medisinas pas emergjenças, difati in canonica al veva cuasi una piçula farmacie, a disposizion di ducj. A i plaseva scrivi, al à publicât (in ocasion da fieste da parochie) un libri su par Cleules, al à scrit cjants, poesies; al tegniva la corispondence cui clevolans pal mont (che a no erin pous), specialmenti cun chei da America, par sintîju ducj dongje. Al studiava las jerbas, las radîs dai nostis prâts e orts, las rosas medisinâls par podei fâ sirops, decots, ongjnts. Invezit cuant ch’a tacava a vegni clip si dedicava a chês atas grandas passions, las âfs e l’ort. Das âfs al veva encja una cinquantine di boçs che al tegniva devûr da cjasa. Al puartava simpri la tonie ma cuant che al lava a curâ las âfs al meteva une toneata da lavôr cuntun cjapiel grant sul cjâf, une specie di reit che a i taponava la muse e las maneças par che a no lu becassin; al sameave un bobô. Las âfs as erin la sô vite e encje una font di guadagn. Al studiava il lôr comportament e intant al imparava simpri di plui cemût tratâlas. Da lôr al tirava fûr la miôr mîl che a era cussì buina che parfint une industrie farmaceutica di Milan a la prenotava. La cera, come chi vin det, a la doprava in tantas manieras e ogni tant las feminas i domandavin un vuluçut par pontolâ. E il famous licôr ‘idromele’? une specialitât uniche che noma cu la sô esperience e la justa dose di jerbas particolârs, spezies e mîl al faseva saltâ fûr. La riceta nol à voluda lassâ a nissun. Tal ort ai plaseva fâ di bessol, implantâ, semenâ, cjapâ sù; al veva biei melârs e perârs e d’Atom al meteva via las pomas pal Inviern, a ‘nt veva avonda par dut l’an. Il sô gjalinâr lu veva sot da teraça, al veva parfint i cunins. Bisogna dî il ver che plui il timp al passava e plui a si afezionava al paîs e a int, in veretât a mût so la int lu ricambiava. Prin di dut grant rispiet, grancj e piçui cuant che a lu si cjatava si lu saludava cun “Sia lodato Gesù Cristo Siôr Santul” e lui al rispuindeva “Sempre sia lodato”. A si divideva cun lui dut ce ch’a si çumava tai cjamps e tai prâts, un zei di cartufulas, fasûi, cjapûs, il zei das legnas, un past di lat ta lataria (il molt dal preidi), cuant che a si tirava la spongja si dava un tocut di chê, se a si copava il purcit la vissa o il tocj. Mi impensi che cuant ch’i lavin a puartâi nou fruts, nus dava simpri una piçada di minzinas o un mêl. Ogni tant a nus faseva jodi cualche filmin su la sala e un viaç ad an al invidava in canonica chês che a cjantavin sul organo, ur preparava un rinfrescut cun cualche dolcet e il so idromele. Encja i oms se a era di dâ una man pa gleisie a erin simpri pronts (magari dopo ai bulinava par daûr …). Basta noma pensâ a cantoria simpri plena, ognun a veva il so puest in coro, di una bande: Teu, Elia, Zuan Pantian, Nato, Nart, Ricardo, Pucul, Liti e Tita Jacum; di che ate: Bazic, Aldo, Santo da Meste, Siro, Bepo da Naec, Viti, Vigji di Ars, Milio, Mini, Drea, Capula e tancj aitis.
Cleulas a deventa parocja
Dal ’59 cuant che la nosta gleisie a è stade diventade parochie a è stade fate una granda fiestona; arcs, bandierinas, componons, ma las veas a veva neveât ben ben, s’ingrumava una biela tassa e il preidi par tradizion al veva di stâ fûr dal paîs tre dîs, tal fratimp al era vignût da Ponteibe don Tarcisio. Rivada la zornada, come un nuviç al è rivât don Celso fint dal puint, i oms ai veva fat una specie di sliton di len e dispicjades las cuardes das cjampanas a las veva tacadas su par chest argagn, ai lu veva encja cjamât di frindei par fâ peis. Ducj i oms a tirâ las cuardas par fâ lâ chest sliton che al netàs la strada. Cuant che a Pasca al lava a benedî las cjasas, ai fruts al dava simpri las minzines. Prin che al rivàs però si veva di netâ duta la cjasa parcè che al veva di vegni il Signôr. A si preparava las puartas das cjamaras viertas par ch’a entràs la benedizion e sierâts i balcons par che a restàs denti (difati al lava encja un tocut su pa scjala a benedî). As vegnivin benedetas encja las stales. D’Estât cui fruts al benediva las monts; al partiva a binora e al lava sù in Val Cjastelana dulà che al cjamava Pakai (Cjecje). Mangjavin scueta frescje, polenta e çuç. Po’ sù in Zuplan, via pal viaç ta Mont da Tierç e si tornava jù la sera stracs madûrs. In ogni mont al preidi a davin un formadi. Cuant che ai rivavin tai cjampeis, Siôr Santul al mostrava ai fruts la sôs âfs che as rivavin fin lassù a rifurnîsi par fâ la mîl, parcè che plui in bas a non erin atas rosas che i prâts a erin za ducj seâts.
Ai plaseva fâ encje bielas passegjadas pa taviela o cul so binocul cjalâ atorn las monts, meditant e preant. Mi impensi ce biel che al era tas rogazions cuant ch’a si lava in pussission fin a Ramaçâs, la prima pausa in Cuel das Cidulas là che la Tecla di Fredo a dava sù “Amabile Maria”. Atas pousas a erin dongje il Crist di Gjildo tal Raut, simpri cjantant e preant, ma nou fruts i corevin atorn pai prats a çumâ rosas da puartâ ta maina, chê ch’a si lava vie par Valiselas in Cjvilugn jù di Tita Pul, da Pera e a finîla ta mainuta di Aip. A era la taviela di ogni colôr, duta florida, sameava che la natura a ves volût mostranus duta la bieleça e la grandeça dal Creatôr. Dopo maridada la Lina, atas fantatas a son stades a sarvî dal preidi fin che al si è ritirât.
Don Celso a no si sclaudava tant vulintîr dal paîs, noma se al scuegneva, di râr tu lu jodevas a tirâ fûr la Vespa. Se al veva di stâ via duta la zornada al visava in gleisie par che la int a savès in câs di dibisugne. Il vescul plui di une volte ai veva proponût di cambiâ paîs là che forsit al sarès stât miôr ma lui nol à mai volût bandonânus. Al era stât encje nomenât Monsignor e Cavalîr par merits di vuera. E chesta a era la vita che il preidi di una volta al faseva in paîs. E cumò …
Silvia Puntel