A sji clamava Caterina Muser, a stava ta Cort dal Re. La storia di una femina che ducj a clamavin “Nona Tinga”. Vivuda in miseria, ma cun tanta dignitât. Ve cemût che, cun gran coragjo, a à savût sfendi.
La storia dal nosti paîsj, jo la jout coma un mosaic. Fat di tantas piastrelutas coloradas che insiema a fasjin un biel cuadri: s’a mancja un tocut, eco ch’a resta la busja e il cuadri nol è complet. Cussì al è pa nosta int, ormai sparida, se nissjun a ju ricuarda: a resta la busja e la storia no è completa. Ogni persona a à vuda una sô carataristica, coma chês piastrelutas dal mosaic: ognuna il sô colôr.Chesta volta volarès meti a fûc un gno ricuart di una di chestas personas cul aiût di cui che al à conossjuda prin e miôr di me. A sarès nona Tinga (vêr nom: Caterina Muser, fia di Mattia e Giovanna Primus, nassjiuda ai 8 di fevrâr dal 1872 e muarta il 3 di zenâr dal 1957 n.d.r.), ricuardada pa sô granda miseria, ma soredut cemût che cun coragjo a à savût sfendi.A era nassjuda a Temau, tal 1872. Dopo una zoventût stentada, a fâ la sfilera tas segherias dal Todesc, sji era maridada cuntun zovin dal paîsj. A veva vût una fia, ma l’om a i era muart zovin. La fia, cressjuda, a è lada jù par Udin e, in veretât, di sô mari propit no sji impensava trop.
Nona Tinga, dopo, sji è tornada a maridâ a Cleulas cun von Pompieila, encja lui vedul cui fîs ormai grancj. Son vegnûts a stâ dongja da Cort dal Re, par chest mi impensi di jei, encja se i eri piçula. Nol è passât tant timp che von Pompieila la à lassjiada indevûr bessola.
Intant è vignuda la vuera, puartant miseria a ducj, incjemò plui a jei che za no veva nua. Par podei tirâ indevant, si judava cu la vacjuta, e a filâ la lana di pioura che i puartava la int in cambio di cualchi palanca o dôs cartufulas, fasjûi, una sjesjula di farina da polenta e cussì via… La sô cjasa a era fata di clap doma il prin plan, dopo di brea, cun frissuras largjas un deit.
Imagjinaitsji d’invier cuant ch’al ‘svintava e a ‘nd era tanta neif. Tancj viaçs las scjalas a erin blancjas di neif che il vint al traeva denti pas frissuras. La sô cusjina: dongja da puarta, al era il bancjon cuntun schenâl alt e dut scûr; dongja dal balconut un spolertut di fier di chei dai soldâts da prima vuera: parsora a ‘nd era simpri cualche cartufula
o cualchi lop a rustî. Tal cjanton la daspa par fâ las aças da lana, il garç par garzâla e il mulignel par filâla. Dopo, il desc dulà che al era picjât il cjaldîr di ram cul cop pa l’aga; sora una granda svea che cul so fuart tic-tac, tal scandî dal timp, a i tigniva encja compagnia. Un platut di alumini e denti cualchi lop cuet da dâ a cui che a vegniva a cjatâla. Una cridinçuta cul veri, là che cualchi sant al fasjeva biela mostra, e denti cualchi cjicara pal cafè di vuardi e plat scuarnât; un platel di crep di colôr verdon lusjint di denti, e maron di fûr, pal radic: al era rot pal mieç e jei a lu veva tacât dongja fasjint las busjutas di ca e di là e metût il spali. Una tauluta e dôs cjadreas.
Par mantegni la vacja no veva tancj prâts, cussì, a fâ il fen a lava tai lûcs plui lontans coma la Pala dal Chec, o ta Pala da Rosa, tas Parts e cussì via. A no veva che çuculas tai pîts par lâ fint sot la Mont da Tierç, o i scarpets di bisca, tancj viaçs fats di petui, fruiâts, das bleons. Jo pensi che i siei pîts non veibine mai conossjût scarpa di sorta. A no vegniva mai a cjasa vueita: o cul balot sul zei, magari strafonta, o una fassjina di bruscjas o peças, o di legnas. Fintramai a domandava a int di fâur la jerba di cjamp par secjâla e dopo dâja a vacja. A veva la stala dongja cjasa e a fâi compagnia a vacja a ‘nd era bielas pantianonas che una volta la vevin encja roseada ta coda.
I vizins di cjasa a i volevin un grum bon a nona Tinga e spes a i puartavin un plat da gustâ. Ma, sora dut, nona Tinga, s’a veva alc no era buina di tignîsji par se, sepûr a veva tanta miseria a dava dut ce ch’a veva e a ciriva di judâ cui ch’al veva bisugn. A veva un grant valôr di cûr che vuei a sji cjata di râr, ch’al sji clama “Altruismo”.
A preâ rosjari tas veglas o tas pussjissjions jei a fasjeva simpri di prin. “Ora et labora” al era dut il so vivi. Cuant ch’a no podeva plui lâ a fâ legnas che i agns a sji ingrumavin e las fuarças as tacava a cedi, i vizins a i puartavin encja cualchi zei di legnas.
A proposit, al era gno pari ch’al stava seant sù legnas ta cort, nona Tinga a veva cjapada una freidura e a era malada, tal jet. Intun moment, gno pari al sint una vosjada ch’a vigniva da cjamara di nona Tinga, mola dut e al peta sù corint clamant su pa scjala «Nona Tinga, ce veiso?»… e jei, cuieta tal jet, a i rispuint: «Oh, nua, ai doma sjossjedât».
Ma scuen contâus encja una das mês. A era lada mê mari a toli il formadi ta lataria, a i veva tolet encja il so, un biel carobulut, lu veva metût, intant, su la credinça e a era lada ta stala. A mi è vegnuda gola, ai cjapât il formadi e ai scomençât a roseâlu ator-ator, fasjint una biela corona. No us dîsj, dopo, cetantas che ind ai cjapadas, e jei: «Buinas, sbrinziata, che una tu fâs e dôs tu pensas».
Tas neveadas dal cincuantun, i è lât denti il stali cundut il fen. Simpri plui in miseria a à finît i siei ultims dîsj tal Ricovero di Paluça. In veretât no à durât trop.
Silvia Puntel